مجموعه¬ی دانشگاهی شهید چمران (جندی شاپور)

• اهواز
• پردیس اصلی دانشگاه شهید چمران اهواز، در مجاورت رودخانه کارون
• 1347
• 1347-1357
• 450 هکتار
• وزارت علوم و آموزش عالی ایران
• کامران دیبا

بتن، آجر، سنگ و شیشه

دانشگاه جندی‌شاپور اهواز که امروزه با نام دانشگاه شهید چمران شناخته می‌شود، یکی از پروژه‌های مهم معماری و شهرسازی ایران در دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ شمسی است که توسط کامران دیبا و دفتر معماری DAZ Architects, Planners and Engineers طراحی شد. این پروژه با هدف ایجاد یک پردیس دانشگاهی مدرن و هماهنگ با شرایط اقلیمی و اجتماعی منطقه خوزستان شکل گرفت و از نمونه‌های شاخص معماری معاصر ایران به شمار می‌رود.

طراحی این مجموعه از سال ۱۳۴۷ شمسی (۱۹۶۸ میلادی) آغاز شد و اجرای بخش‌های مختلف آن تا سال ۱۳۵۷ ادامه یافت. پردیس دانشگاه در شهر اهواز و در مجاورت رودخانه کارون قرار دارد و با وسعتی حدود ۴۵۰ هکتار، مجموعه‌ای گسترده از فضاهای آموزشی، اداری، فرهنگی، ورزشی و خدماتی را در بر می‌گیرد.

رویکرد کامران دیبا در طراحی این پروژه، ایجاد محیطی انسان‌محور و پاسخ‌گو به اقلیم گرم اهواز بود. در طراحی مجموعه از عناصری مانند رواق‌های سایه‌دار، مسیرهای پیاده، فضاهای باز، حیاط‌های مرکزی و ارتباط میان ساختمان‌ها استفاده شد تا علاوه بر کاهش تأثیر گرما، زمینه تعامل اجتماعی میان دانشجویان و کاربران فراهم شود. دیبا تلاش کرد اصول معماری مدرن را با ویژگی‌های معماری سنتی ایران ترکیب کند و فضایی با هویت فرهنگی و بومی ایجاد نماید.

از ساختمان‌های شاخص این مجموعه می‌توان به ساختمان مرکزی دانشگاه، مسجد دانشگاه، اتحادیه دانشجویان و سالن ورزشی اشاره کرد. این بناها با استفاده از هندسه ساده، مصالح متناسب با اقلیم و توجه به کیفیت فضاهای عمومی طراحی شده‌اند.

دانشگاه جندی‌شاپور نمونه‌ای برجسته از نگاه جامع کامران دیبا به معماری است؛ نگاهی که در آن ساختمان، شهر و زندگی اجتماعی به‌صورت یکپارچه دیده می‌شوند. این پروژه همچنان یکی از آثار مهم معماری دانشگاهی ایران محسوب می‌شود و نشان‌دهنده تلاش برای ایجاد فضایی آموزشی با هویت ایرانی و رویکردی معاصر است.

یکی از مهم‌ترین چالش‌های پروژه، اقلیم گرم و طاقت‌فرسای اهواز بود. دمای بالای هوا، تابش شدید خورشید و رطوبت منطقه، نیازمند طراحی فضاهایی بود که علاوه بر عملکرد مناسب، آسایش حرارتی کاربران را نیز تأمین کنند. برای پاسخ به این مسئله، از راهکارهایی مانند ایجاد سایه، استفاده از رواق‌ها، فضاهای نیمه‌باز، حیاط‌های داخلی و سازمان‌دهی مناسب ساختمان‌ها نسبت به مسیر خورشید استفاده شد.

چالش دیگر، طراحی یک مجموعه بزرگ و یکپارچه دانشگاهی بود. دانشگاه تنها شامل چند ساختمان مستقل نبود، بلکه مجموعه‌ای از فضاهای آموزشی، اداری، فرهنگی، ورزشی و خدماتی را در بر می‌گرفت. بنابراین ایجاد ارتباط مناسب میان بخش‌های مختلف، طراحی مسیرهای حرکتی و شکل‌دهی به فضاهای عمومی از مسائل مهم طراحی محسوب می‌شد. دیبا با الهام از ساختار شهری سنتی ایران، تلاش کرد فضایی شبیه یک شهر کوچک با میدان‌ها، گذرها و مکان‌های تعامل اجتماعی ایجاد کند.

یکی دیگر از چالش‌ها، ایجاد هویت معماری ایرانی در کنار استفاده از زبان معماری مدرن بود. در دوره‌ای که بسیاری از پروژه‌ها تحت تأثیر الگوهای غربی قرار داشتند، دیبا تلاش کرد عناصر معماری بومی مانند حیاط مرکزی، سایه، سلسله‌مراتب فضایی و ارتباط میان فضای باز و بسته را با اصول معماری مدرن ترکیب کند.

همچنین، هماهنگی میان مقیاس انسانی و مقیاس بزرگ پردیس دانشگاهی از دیگر مسائل مهم پروژه بود. ایجاد فضاهایی که دانشجویان در آن احساس تعلق و امکان تعامل داشته باشند، در کنار پاسخ‌گویی به ظرفیت بالای دانشگاه، نیازمند برنامه‌ریزی دقیق فضایی بود.

در مجموع، مهم‌ترین چالش‌های طراحی این مجموعه را می‌توان در سه محور اصلی خلاصه کرد: سازگاری با اقلیم گرم اهواز، سازمان‌دهی یک پردیس بزرگ و پیچیده، و ایجاد پیوند میان معماری مدرن و هویت ایرانی.

ایده اصلی طراحی مجموعه دانشگاه جندی‌شاپور توسط کامران دیبا، ایجاد یک پردیس دانشگاهی انسان‌محور و هماهنگ با اقلیم گرم و خشک اهواز بود. دیبا دانشگاه را تنها مجموعه‌ای از ساختمان‌های آموزشی نمی‌دانست، بلکه آن را مانند یک شهر کوچک با فضاهای اجتماعی، مسیرهای حرکتی، میدان‌ها و مکان‌هایی برای تعامل و شکل‌گیری زندگی جمعی طراحی کرد.

کانسپت اصلی پروژه بر پایه ایجاد یک شبکه پیاده‌محور و فضاهای جمعی پیوسته شکل گرفته است. ساختمان‌ها به‌صورت پراکنده اما مرتبط با یکدیگر سازمان‌دهی شده‌اند تا میان فضاهای آموزشی، فرهنگی و خدماتی ارتباط ایجاد شود. مسیرهای حرکتی، رواق‌ها و فضاهای نیمه‌باز نقش مهمی در اتصال بخش‌های مختلف مجموعه دارند و باعث ایجاد سایه و آسایش حرارتی برای کاربران می‌شوند.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های طراحی، تطبیق با شرایط اقلیمی خوزستان است. استفاده از سایه‌بان‌ها، ایوان‌ها، حیاط‌های داخلی، فضاهای نیمه‌باز و جهت‌گیری مناسب ساختمان‌ها، پاسخی به گرمای شدید منطقه و نیاز به ایجاد محیطی قابل استفاده در طول سال بوده است. این رویکرد نشان‌دهنده تأثیر معماری سنتی ایران بر تفکر طراحی دیبا است؛ جایی که عناصر بومی مانند حیاط مرکزی و گذرهای شهری با زبان معماری مدرن ترکیب می‌شوند.

در مقیاس شهری نیز دیبا تلاش کرد حس یک محله ایرانی را در محیط دانشگاه بازآفرینی کند؛ فضایی که در آن دانشجویان علاوه بر آموزش، امکان حضور، گفت‌وگو و تعامل اجتماعی داشته باشند. میدان‌ها، فضاهای سبز و مسیرهای پیاده در کنار ساختمان‌ها، نقش فضاهای عمومی شهری را ایفا می‌کنند.

به‌طور کلی، کانسپت طراحی دانشگاه جندی‌شاپور را می‌توان در سه محور اصلی خلاصه کرد:

دانشگاه به‌عنوان یک شهر کوچک اجتماعی

هماهنگی معماری با اقلیم گرم اهواز

ترکیب معماری مدرن با الگوهای فضایی معماری ایرانی

این رویکرد باعث شد دانشگاه جندی‌شاپور به یکی از نمونه‌های شاخص معماری دانشگاهی معاصر ایران تبدیل شود.